همین حالا مشاوره دامپزشکی آنلاین بگیرید

کولیت و IBD در سگ و گربه | تشخیص، درمان و رژیم غذایی

خلاصه: کولیت (التهاب روده بزرگ) و بیماری التهابی روده (Inflammatory Bowel Disease - IBD) از شایع‌ترین علل اسهال مزمن، زورپیچ (Tenesmus)، مدفوع مخاطی-خونی و کاهش وزن در سگ و گربه هستن. IBD یه بیماری ایدیوپاتیک با واسطه ایمنی است که با انفیلتراسیون سلول‌های التهابی (لنفوسیت-پلاسماسیتیک شایع‌ترین فرم) در مخاط روده مشخص می‌شه. تشخیص افتراقی از سایر علل اسهال مزمن (انگل‌ها، آلرژی غذایی، لنفوم دستگاه گوارش) با بیوپسی روده (آندوسکوپی یا جراحی) انجام می‌شه. درمان چندوجهی شامل: رژیم غذایی ضدالتهابی (هیدرولیزه ی

سگ ۵ ساله‌تون از نژاد ژرمن شپرد، ماه‌هاست که اسهال داره — یه روز اسهال آبکی، یه روز مدفوع نرم با مخاط و رگه‌های خون روشن. مدام زورپیچ (Tenesmus) داره، انگار که هنوز دفع داره ولی چیزی نمیاد. وزن کم کرده، موهاش کدر و زبر شده. چند بار آزمایش مدفوع دادین و انگل نداشته. رژیم غذایی رو هم عوض کردین، آلرژی غذایی رد شده. دامپزشک می‌گه: "باید بیوپسی روده بدیم — احتمالاً IBD داره." بیماری التهابی روده (Inflammatory Bowel Disease - IBD) یه انتروپاتی مزمن با واسطه ایمنیه که مشخصه اصلیش: انفیلتراسیون سلول‌های التهابی (لنفوسیت‌ها، پلاسماسل‌ها، ائوزینوفیل‌ها، نوتروفیل‌ها) به مخاط روده است، بدون هیچ علت زمینه‌ای قابل شناسایی (ایدیوپاتیک). IBD می‌تونه هر بخشی از دستگاه گوارش رو درگیر کنه: معده (گاستریت لنفوسیتی)، روده باریک (انتریت)، روده بزرگ (کولیت). تشخیص قطعی فقط با بیوپسی و هیستوپاتولوژی ممکنه — چون درمان IBD (سرکوب ایمنی با کورتون) دقیقاً برعکس درمان لنفوم (شیمی‌درمانی) است و اشتباه گرفتن این دو می‌تونه کشنده باشه. بیاین این بیماری پیچیده رو عمیق بررسی کنیم.

پاتوفیزیولوژی IBD

از دست رفتن تحمل ایمنی به میکروبیوتای روده

روده بزرگ‌ترین ارگان ایمنی بدنه — هر روز با میلیاردها باکتری (میکروبیوتا)، آنتی‌ژن‌های غذایی و پاتوژن‌ها مواجه می‌شه. بافت لنفاوی مرتبط با روده (GALT) باید بین "تحمل" (Tolerance) به باکتری‌های مفید و غذا، و "دفاع" (Immunity) علیه پاتوژن‌ها تعادل برقرار کنه. در IBD، این تعادل به هم می‌خوره: سیستم ایمنی مخاط روده (لنفوسیت‌های T regulator) تحملش رو به میکروبیوتای طبیعی روده و آنتی‌ژن‌های غذایی از دست میده. نتیجه: انفیلتراسیون لنفوسیت‌ها، پلاسماسل‌ها، ائوزینوفیل‌ها و ماکروفاژها به لامینا پروپریا (بافت همبند زیر اپیتلیوم).

انواع IBD بر اساس سلول غالب

لنفوسیتیک-پلاسماسیتیک (LPE): شایع‌ترین فرم (۶۰-۷۰٪). انفیلتراسیون لنفوسیت و پلاسماسل. در سگ (ژرمن شپرد، شارپی، ویتن تریر) و گربه.
ائوزینوفیلیک (EE): انفیلتراسیون ائوزینوفیل. در گربه شایع‌تر. ممکنه با EGC و سندرم هیپرائوزینوفیلیک همراه باشه. تهاجمی‌ترین فرم.
گرانولوماتوز: نادر. ماکروفاژهای اپیتلیوئید. شبیه کرون در انسان.

علائم بالینی

IBD روده باریک (Small Intestinal)

اسهال روده باریک: حجم زیاد، آبکی، بدبو، ۲-۳ بار در روز.
کاهش وزن (Wasting): علامت اصلی. سوءجذب پروتئین و چربی.
استفراغ متناوب.
پروتئین‌دفعی (Protein-losing Enteropathy - PLE): آلبومین پایین ← آسیت و ادم.

IBD روده بزرگ (کولیت)

اسهال روده بزرگ: حجم کم، موکوئید (مخاطی)، خون تازه (Hematochezia)، دفعات زیاد (۶-۱۰ بار).
زورپیچ (Tenesmus): زور زدن مکرر بعد از دفع.
کاهش وزن معمولاً خفیف یا غایبه.

تشخیص

رد سایر علل: انگل‌ها (آزمایش مدفوع)، آلرژی غذایی (رژیم حذفی ۸-۱۲ هفته)، پانکراتیت، لنفوم گوارشی (سرطان).
بیوپسی روده: استاندارد طلایی. از طریق آندوسکوپی (گاسترودئودنوسکوپی + کولونوسکوپی) یا لاپاراتومی اکتشافی.
سونوگرافی شکم: ضخیم‌شدگی دیواره روده، هیپراکوژنیسیته مخاط.

درمان گام‌به‌گام IBD

۱. رژیم غذایی ضدالتهابی

پروتئین هیدرولیزه (مثل Hill's z/d، Royal Canin Anallergenic): کمترین تحریک ایمنی.
پروتئین جدید (Novel Protein): گوشت خرگوش، آهو، اردک.
رژیم کم‌چرب و آسان‌هضم.

۲. آنتی‌بیوتیک و پروبیوتیک

مترونیدازول (۱۰-۱۵ mg/kg هر ۱۲ ساعت): اثر ضدالتهابی + تعدیل میکروبیوتا.
تایلوزین (Tylosin): برای IBD پاسخ‌دهنده به آنتی‌بیوتیک (ARD).
پروبیوتیک‌ها: تقویت سد روده.

۳. سرکوب ایمنی

پردنیزولون (۱-۲ mg/kg/day شروع، سپس Taper): خط اول درمان.
بودزوناید (Budesonide): کورتون موضعی روده (اثر سیستمیک کمتر). برای IBD خفیف تا متوسط.
سیکلوسپورین (Atopica): مهارکننده کلسینورین. جایگزین کورتون در موارد مقاوم.
کلرامبوسیل (Chlorambucil): آلکیله‌کننده. برای موارد شدید و مقاوم.

چه زمانی فوراً به دامپزشک مراجعه کنیم؟

اسهال خونی شدید و زورپیچ مداوم.
کاهش وزن سریع و تحلیل عضلانی.
آسیت (شکم بادکرده) و ادم پاها (PLE).
بی‌حالی و کم‌خونی شدید.

مطالب مرتبط

سوالات متداول

❓ IBD با IBS چه فرقی داره؟

IBD یا بیماری التهابی روده یه بیماری التهابی مزمن با واسطه ایمنی است که در بیوپسی روده، انفیلتراسیون سلول های التهابی مثل لنفوسیت و پلاسماسل دیده میشه و نیاز به درمان سرکوبگر ایمنی مثل کورتون داره. IBS یا سندرم روده تحریک پذیر یه اختلال عملکردی روده است بدون التهاب بافتی. در IBS، بیوپسی روده نرماله و مشکل در حرکات روده و اسپاسم است. IBS در انسان شایعه، ولی در سگ و گربه بندرت تشخیص داده میشه. علائم IBS شامل اسهال متناوب با یبوست، نفخ، صداهای شکمی، و مخاط در مدفوع است که معمولا با استرس تشدید میشه. درمان IBS مدیریت استرس، پروبیوتیک، فیبر، و داروهای ضداسپاسم است.

❓ تشخیص IBD از لنفوم روده چطور افتراق داده میشه؟

افتراق IBD از لنفوم روده خصوصا لنفوم سلول T یکی از بزرگترین چالش های پاتولوژی دامپزشکیه. هر دو باعث اسهال مزمن، کاهش وزن، و ضخیم شدن دیواره روده در سونوگرافی میشن. تشخیص قطعی فقط با بیوپسی و هیستوپاتولوژی به همراه ایمونوهیستوشیمی (IHC) یا PARR انجام میشه. افتراق این دو حیاتیه چون درمانشون کاملا متضاده. IBD رو با کورتون و سرکوب ایمنی درمان میکنیم، لنفوم رو با شیمی درمانی و پروتکل CHOP. اگه لنفوم رو اشتباها با کورتون درمان کنین، ممکنه موقتا بهبود پیدا کنه ولی سرطان مقاوم میشه و پیش آگهی رو بدتر میکنه.

❓ بودزوناید (Budesonide) چه فرقی با پردنیزولون داره؟

بودزوناید یه کورتیکواستروئید نسل دوم با اثر موضعی قوی روی مخاط روده و متابولیسم گذر اول کبدی بالا است. یعنی ۸۰ تا ۹۰ درصد دارو قبل از رسیدن به گردش خون سیستمیک، در کبد غیرفعال میشه. مزیت اصلی این دارو: عوارض سیستمیک کورتون مثل تشنگی و ادرار زیاد، چاقی، سرکوب آدرنال، و افزایش آنزیم های کبدی بسیار کمتر از پردنیزولون است. کاربرد اصلی در IBD خفیف تا متوسط، مخصوصا در گربه ها که عوارض کورتون مثل دیابت و نارسایی قلبی براشون خطرناک تر است. عیب: در IBD شدید یا سندرم پروتئین دفعی موثر نیست و پردنیزولون خوراکی با دوز کامل ترجیح داره.

❓ رژیم غذایی برای سگ و گربه با IBD باید چطور باشه؟

رژیم غذایی درمانی بخش جدایی ناپذیر درمان IBD است. اصول اصلی: اول، پروتئین جدید یا Novel Protein که حیوون قبلا نخورده مثل خرگوش، آهو، بلدرچین یا پروتئین هیدرولیزه که به قطعات ریز شکسته شده و سیستم ایمنی شناسایی نمیکنه. دوم، چربی کم تا متوسط چون چربی بالا التهاب روده رو تشدید میکنه. سوم، کربوهیدرات آسان هضم مثل برنج و سیب زمینی. چهارم، فیبر قابل تخمیر مثل پسیلیوم و پالپ چغندر برای سلامت کولونوسیت ها. پنجم، امگا ۳ با دوز ضدالتهابی. ششم، حذف گلوتن در برخی موارد. رژیم باید حداقل ۸ تا ۱۲ هفته بصورت انحصاری ادامه پیدا کنه تا پاسخ ارزیابی بشه.

❓ آیا IBD درمان قطعی داره یا مادام العمره؟

IBD یه بیماری مزمن و مادام العمره است و درمان قطعی به معنی ریشه کن کردن کامل به ندرت اتفاق میفته. هدف درمان: رسیدن به Remission یا فروکش کامل علائم و سپس حفظ Remission با کمترین دوز دارو. پروتکل استاندارد: القای Remission با کورتون مثل پردنیزولون یا بودزوناید برای ۴ تا ۸ هفته، سپس کاهش تدریجی (Taper) تا رسیدن به کمترین دوز موثر. برخی موارد که IBD پاسخ دهنده به رژیم غذایی هستن، با رژیم هیدرولیزه و پروبیوتیک به تنهایی کنترل میشن. موارد شدید و مقاوم نیاز به داروهای خط دوم مثل سیکلوسپورین یا کلرامبوسیل دارن. عود یا Relapse شایعه، مخصوصا با استرس یا تغییر رژیم.

🐾 نیاز به مشاوره دامپزشکی داری؟

همین حالا مشاوره بگیر