مشاهده مشاوران

خلاصه: پانکراتیت (التهاب لوزالمعده) یه بیماری دردناک و بالقوه کشنده در سگ و گربه‌ست که با فعال‌شدن زودهنگام آنزیم‌های گوارشی در داخل خود پانکراس، باعث "خودخورگی" بافت پانکراس می‌شه. از پانکراتیت حاد برق‌آسا گرفته تا مزمن و خاموش، این بیماری می‌تونه با علائمی مثل استفراغ شدید، دل‌درد طاقت‌فرسا، بی‌حالی و شوک تظاهر کنه. تشخیص با تست اختصاصی SPEC cPL (برای سگ) و SPEC fPL (برای گربه) انجام می‌شه. توی این مقاله از پت منتور، پاتوفیزیولوژی، تشخیص و پروتکل‌های درمان حمایتی (مایع‌درمانی، کنترل درد، تغذیه زودهنگ

سگتون دیشب یه تکه پیتزای چرب از روی میز قاپید و خورد. امروز صبح بی‌حال و گوشه‌گیره، استفراغ می‌کنه، شکمش رو جمع کرده و وقتی دست می‌زنین به شکمش، ناله می‌کنه. یا گربه‌تون که چند روزه بی‌اشتها شده، فقط یه گوشه چمباتمه زده و تکون نمی‌خوره. اینا می‌تونن علائم پانکراتیت باشن — "طوفان التهابی" در لوزالمعده. پانکراس (لوزالمعده) غده‌ای باریک و برگ‌مانند در کنار duodenum (ابتدای روده باریک) که دو وظیفه حیاتی داره: ۱) ترشح آنزیم‌های گوارشی (آمیلاز برای کربوهیدرات، لیپاز برای چربی، پروتئاز برای پروتئین) به داخل روده، ۲) ترشح هورمون‌های انسولین و گلوکاگون به خون برای تنظیم قند. در پانکراتیت، این آنزیم‌های گوارشی بجای اینکه در روده فعال بشن، پیش از موعد در داخل خود پانکراس فعال می‌شن و بافت پانکراس رو "هضم" می‌کنن — پدیده‌ای به نام "خودخورگی" (Autodigestion). این التهاب می‌تونه از یه حمله خفیف و خودمحدودشونده تا یه نکروز هموراژیک برق‌آسا با نرخ مرگ‌ومیر بالا متغیر باشه. بیاین این بیماری پیچیده رو عمیق بررسی کنیم.

پاتوفیزیولوژی پانکراتیت؛ چرا پانکراس خودش رو هضم می‌کنه؟

پانکراس سالم مکانیسم‌های محافظتی متعددی داره تا آنزیم‌های گوارشی رو بصورت غیرفعال (زیموژن) ذخیره کنه و فقط در روده فعال بشن: ۱) آنزیم‌ها در گرانول‌های درون‌سلولی جدا از لیزوزوم‌ها ذخیره می‌شن. ۲) مهارکننده‌های پروتئاز (مثل α1-antitrypsin) در بافت پانکراس وجود دارن. ۳) pH و کلسیم داخل سلولی دقیقاً تنظیم می‌شه. در پانکراتیت، یه اتفاق trigger (محرک) باعث هم‌جوشی نابجای گرانول‌های زیموژن با لیزوزوم‌ها می‌شه. لیزوزوم‌ها حاوی کاتپسین B هستن که تریپسینوژن رو به تریپسین فعال تبدیل می‌کنه. تریپسین مثل "کلید اصلی" عمل می‌کنه و تمام پروتئازهای دیگه رو فعال می‌کنه. نتیجه: التهاب، ادم، خونریزی، نکروز (مرگ بافتی) پانکراس. اگه التهاب از کنترل خارج بشه، سندرم پاسخ التهابی سیستمیک (SIRS) و نهایتاً نارسایی چندارگانی (MODS) ایجاد می‌شه.

عوامل خطر (Risk Factors)

• تغذیه پرچرب: شایع‌ترین محرک در سگ‌ها. یه وعده غذای چرب (کله‌پاچه، ته‌چین، پیتزا، پوست مرغ) می‌تونه پانکراتیت حاد رو در سگ مستعد trigger کنه. چربی باعث ترشح بیش از حد کوله‌سیستوکینین (CCK) و تحریک شدید پانکراس می‌شه.
• نژادهای مستعد: اشناوزر مینیاتوری (شایع‌ترین — هیپرلیپیدمی ارثی دارن)، یورکشایر تریر، پودل مینیاتوری، کوکر اسپانیل. در گربه‌ها: موکوتاه اهلی (DSH)، سیامی.
• چاقی و دیابت.
• کوشینگ (هیپرکورتیزولیسم).
• تری‌گلیسرید بالا (هیپرتری‌گلیسریدمی).
• تروما (تصادف، افتادن).
• داروها: سولفونامیدها، آزاتیوپرین، پتاسیم بروماید (ضدتشنج).
• در گربه‌ها: اغلب ایدیوپاتیک (علت ناشناخته). برخلاف سگ‌ها، تغذیه پرچرب نقش کمتری داره. همراهی با کبد چرب (لیپیدوزیس کبدی) و کلانژیت (التهاب مجاری صفراوی) شایعه — بهش می‌گن "سه‌گانه التهابی گربه" (Triaditis).

علائم بالینی پانکراتیت

در سگ‌ها

• دل‌درد شدید: علامت کلیدی. سگ در حالت "نیایش" (Praying Position) قرار می‌گیره: آرنج‌ها روی زمین، کپل بالا. این وضعیت فشار رو از روی شکم برمی‌داره. شکم حساس و دردناکه، سگ ممکنه ناله کنه یا غر بزنه.
• استفراغ مکرر: ۹۰٪ موارد. می‌تونه منجر به کم‌آبی شدید بشه.
• بی‌حالی و افسردگی.
• بی‌اشتهایی کامل.
• تب یا هیپوترمی.
• اسهال (گاهی خونی).
• در موارد شدید: شوک، لثه‌های رنگ‌پریده، کلاپس.

در گربه‌ها

پانکراتیت گربه‌ها بسیار موذی‌تر از سگ‌هاست. استفراغ و دل‌درد ممکنه وجود نداشته باشه. شایع‌ترین علامت: بی‌حالی + بی‌اشتهایی. گربه فقط یه گوشه چمباتمه می‌زنه و تکون نمی‌خوره. کاهش وزن و یرقان هم شایعه.

تشخیص پانکراتیت

تست‌های اختصاصی پانکراس (Pancreas-Specific)

• SPEC cPL (Specific Canine Pancreatic Lipase): تست طلایی برای سگ‌ها. لیپاز پانکراسی رو بصورت اختصاصی اندازه می‌گیره (نه لیپاز معده یا کبد). حساسیت ۸۳-۹۳٪، اختصاصیت ۸۲-۹۶٪. مقادیر: نرمال زیر ۲۰۰ µg/L، مشکوک ۲۰۰-۴۰۰ µg/L، تشخیصی بالای ۴۰۰ µg/L. تست سریع SNAP cPL هم توی مطب قابل انجامه (کیفی).
• SPEC fPL (Specific Feline Pancreatic Lipase): معادل SPEC cPL برای گربه‌ها. حساسیت و اختصاصیت مشابه.
• آمیلاز و لیپاز معمولی (رoutine): دیگه منسوخ شدن. این آنزیم‌ها از منابع غیرپانکراسی (معده، کبد، کلیه) هم می‌تونن بالا برن و اختصاصیت پایینی دارن (مخصوصاً در گربه‌ها که لیپاز معمولی تقریباً بی‌فایده‌ست).

سونوگرافی شکم

پانکراس ملتهب بزرگ، هیپواکوژن (تیره) و با حاشیه نامنظم دیده می‌شه. چربی اطراف پانکراس (مزانتر) هایپراکوژن و روشن می‌شه (التهاب چربی). مایع آزاد اطراف پانکراس. سونوگرافی همچنین انسداد مجرای صفراوی (عوارض پانکراتیت) رو هم بررسی می‌کنه.

درمان پانکراتیت

پانکراتیت درمان دارویی اختصاصی نداره — درمان، "حمایتی" و "علامتی" است:

۱. مایع‌درمانی تهاجمی (Fluid Therapy)

سنگ بنای درمان. پانکراتیت باعث کم‌آبی شدید، افت فشار خون و کاهش پرفیوژن پانکراس می‌شه که خودش نکروز رو بدتر می‌کنه. سرم رینگر لاکتات یا نرمال سالین با سرعت نگهدارنده + محاسبه کمبود. در موارد شوک، بولوس ۲۰-۳۰ ml/kg. هدف: بازگرداندن حجم داخل عروقی، پرفیوژن پانکراس، و دفع واسطه‌های التهابی.

۲. کنترل درد (Analgesia)

پانکراتیت بشدت دردناکه. کنترل درد فقط برای راحتی بیمار نیست — درد خودش باعث تشدید التهاب (از طریق کاتکولامین‌ها و کورتیزول) می‌شه. داروها: بوپرنورفین (اپیوئید) خط اول. فنتانیل پچ (چسب پوستی) برای درد شدید. متوکلوپرامید (علاوه بر ضدتهوع، اثر ضد درد احشایی هم داره). NSAIDها (مثل ملوکسیکام) با احتیاط و فقط بعد از اصلاح کم‌آبی (خطر نارسایی کلیه).

۳. کنترل تهوع و استفراغ

• سرنیا (ماروپیتانت): آنتاگونیست گیرنده NK1. قوی‌ترین ضدتهوع دامپزشکی. هم برای سگ، هم گربه.
• متوکلوپرامید (Reglan): ضدتهوع + پروکینتیک (حرکات معده و روده رو زیاد می‌کنه).
• اندانسترون (Zofran): آنتاگونیست سروتونین. برای استفراغ‌های مقاوم.

۴. تغذیه زودهنگام (Early Enteral Nutrition)

قدیم می‌گفتن "پانکراس رو استراحت بدین، چند روز ناشتا کنین". این تفکر دیگه منسوخ شده. شواهد نشون میدن تغذیه زودهنگام (ظرف ۲۴-۴۸ ساعت) مرگ‌ومیر رو کاهش میده، سد روده رو حفظ می‌کنه (جلوگیری از انتقال باکتری از روده به خون)، و آتروفی پرزهای روده رو کم می‌کنه. اگه حیوون خودش نمی‌خوره: لوله تغذیه بینی-مری (Nasoesophageal Tube) یا لوله مری (Esophagostomy Tube). رژیم کم‌چرب و آسان‌هضم (مثل Hill's i/d Low Fat یا Royal Canin Gastrointestinal Low Fat).

پیش‌آگهی (Prognosis)

پانکراتیت خفیف تا متوسط: با درمان حمایتی، اکثر بیماران ۳-۷ روزه بهبود پیدا می‌کنن. پانکراتیت نکروزان شدید با SIRS/MODS: نرخ مرگ‌ومیر ۴۰-۶۰٪. عوارض بلندمدت: دیابت (تخریب سلول‌های بتا)، نارسایی اگزوکرین پانکراس (EPI) که با کاهش وزن و اسهال چرب تظاهر می‌کنه.

پیشگیری

• رژیم کم‌چرب: هرگز غذای چرب انسانی به سگ ندین.
• کنترل وزن: کاهش وزن در حیوانات چاق.
• کنترل هیپرلیپیدمی: در نژادهای مستعد مثل اشناوزر مینیاتوری.

مطالب مرتبط

• علت استفراغ سگ | درمان فوری و زمان مراجعه به دامپزشک
• علت دیابت در سگ و گربه | علائم، درمان با انسولین و مراقبت‌های ویژه
• بیماری کوشینگ در سگ | علائم، تشخیص و درمان گام‌به‌گام
• علت بیماری کلیوی در سگ و گربه | درمان و زمان مراجعه به دامپزشک
• علت کم‌خونی و رنگ‌پریدگی لثه در سگ و گربه | درمان و زمان مراجعه به دامپزشک

سوالات متداول

🐾 نیاز به مشاوره دامپزشکی داری؟

همین حالا مشاوره بگیر