گلوکوم (آب سیاه) در سگ و گربه | تشخیص اورژانسی و درمان
سگ ۶ ساله‌تون از نژاد کوکر اسپانیل، امروز صبح یهو چشم راستش قرمز و بسته شد، قرنیش کدر و مه‌آلود مثل شیشه بخارگرفته، و مردمکش گشاد شده و با نور تنگ نمی‌شه. سگ بی‌قراره، مدام پنجه به چشمش می‌کشه، و وقتی نزدیکش می‌شین، از درد ناله میکنه. می‌برینش دامپزشکی، با تونوپن فشار چشم رو اندازه می‌گیرن و می‌گن: "فشار چشم راست ۵۵ mmHg هست — گلوکوم حاد!" گلوکوم (Glaucoma) یا آب سیاه، افزایش فشار داخل چشمی (Intraocular Pressure - IOP) بالای ۲۵ mmHg (نرمال: ۱۵-۲۵) است. این یه اورژانس واقعی چشم‌پزشکیه — هر ساعتی که با IOP بالا بگذره، سلول‌های گانگلیونی شبکیه (که عصب بینایی رو تشکیل میدن) بیشتر و بیشتر میمیرن. اگه IOP ظرف ۲۴-۴۸ ساعت کنترل نشه، کوری دائم و غیرقابل‌برگشت اتفاق می‌افته. برخلاف آب مروارید که با جراحی قابل برگشته، آسیب گلوکوم دائمی و غیرقابل‌برگشته. گلوکوم مثل "سکته چشمی" می‌مونه — زمان، بافت عصبی رو نجات میده. بیاین این اورژانس چشمی رو عمیق بررسی کنیم.
پاتوفیزیولوژی و انواع گلوکوم
دینامیک مایع زلالیه (Aqueous Humor)
مایع زلالیه توسط جسم مژگانی (Ciliary Body) در زاویه اتاق خلفی تولید میشه، از طریق مردمک به اتاق قدامی میاد، و از طریق زاویه ایریدوکورنئال (Drainage Angle) وارد شبکه ترابکولار (Trabecular Meshwork) میشه و نهایتاً به وریدهای اپی‌اسکلرال تخلیه میشه. تعادل بین تولید و تخلیه، IOP رو ثابت نگه میداره. در گلوکوم، یا تولید زیاد میشه (نادر)، یا تخلیه مختل میشه (شایع).
گلوکوم اولیه (Primary Glaucoma)
- ارثی و وابسته به نژاد. نقص آناتومیک در زاویه تخلیه (Goniodysgenesis) — زاویه باریک‌تر از نرماله و جریان مایع رو مختل میکنه.
- نژادهای مستعد در سگ: کوکر اسپانیل آمریکایی، بیگل، باست هound، بوستون تریر، چاو چاو، هاسکی سیبری، ساموید، گریت دین.
- در گربه: نادر. سیامی، برمه‌ای، پرشین مستعد هستن.
- Open-angle: زاویه بازه ولی شبکه ترابکولار دچار اسکلروز و انسداد شده.
- Narrow-angle/Closed-angle: زاویه باریک یا بسته — شایع‌ترین در سگ. حمله حاد وقتی اتفاق می‌افته که مردمک گشاد میشه (تاریکی، استرس) و عنبیه زاویه رو می‌بنده.
گلوکوم ثانویه (Secondary Glaucoma)
- یووئیت مزمن (Uveitis): التهاب داخل چشمی باعث چسبندگی عنبیه به عدسی (Posterior Synechia) و بسته شدن زاویه میشه.
- دررفتگی عدسی (Lens Luxation): عدسی از جای خودش خارج میشه و زاویه رو می‌بنده. در نژاد تریرها (جک راسل، فاکس تریر) شایع.
- هیفما (Hyphema): خونریزی داخل اتاق قدامی ← لخته زاویه رو می‌بنده.
- تومورهای داخل چشمی (Melanoma, Lymphoma).
- آب مروارید Hypermature: نشت پروتئین‌های عدسی ← یووئیت ← گلوکوم.
علائم بالینی
گلوکوم حاد (Emergency!)
- چشم قرمز و دردناک (Episcleral Injection + Blepharospasm).
- قرنیه کدر و ادماتوز (Corneal Edema): IOP بالا، پمپ‌های اندوتلیال رو از کار می‌ندازه و آب وارد قرنیه میشه.
- مردمک گشاد و بی‌واکنش به نور (Fixed Dilated Pupil): فشار بالا عصب اکولوموتور (CN III) رو فلج میکنه.
- کوری ناگهانی.
گلوکوم مزمن
- بوفتالموس (Buphthalmos): بزرگ‌شدگی کره چشم (چون صلبیه کش میاد). غیرقابل‌برگشت.
- دررفتگی عدسی.
- پارگی Descemet's membrane (Haab's Striae).
تشخیص
- تونومتری (Tonometry): استاندارد طلایی. IOP نرمال: ۱۵-۲۵ mmHg. بالای ۲۵ mmHg = مشکوک. بالای ۳۰ mmHg = گلوکوم.
- گونیوسکوپی (Gonioscopy): بررسی زاویه تخلیه (باز یا بسته).
درمان
درمان اورژانسی گلوکوم حاد (هدف: کاهش IOP زیر ۲۰ mmHg ظرف ۲-۴ ساعت)
- مانیتول ۲۰٪: ۱-۲ g/kg وریدی طی ۲۰-۳۰ دقیقه. دیورتیک اسمزی. آب رو از زجاجیه می‌کشه و IOP رو سریع پایین میاره.
- لاتانوپروست (Latanoprost/Xalatan): پروستاگلاندین F2α. یک قطره موضعی. تخلیه یوواسکلرال رو بشدت افزایش میده. IOP رو ظرف ۳۰-۶۰ دقیقه ۳۰-۵۰٪ کاهش میده. در گربه منع مصرف داره (باعث میوز شدید و درد)!
- دورزولامید (Dorzolamide/Trusopt): مهارکننده کربونیک انهیدراز. تولید مایع زلالیه رو کم میکنه.
- تیمولول (Timolol): بتا-بلوکر. تولید مایع رو کم میکنه.
درمان بلندمدت
- قطره‌های ضدگلوکوم مادام‌العمر (لاتانوپروست، دورزولامید، تیمولول).
- سیکلوفوتوکوآگولیشن با لیزر (Laser Cyclophotocoagulation): تخریب بخشی از جسم مژگانی برای کاهش تولید مایع. در چشم‌های بینا.
- انوکلئاسیون (Enucleation): تخلیه کامل چشم. برای چشم‌های کور و دردناک که به درمان جواب نمی‌دن. پروتز داخل صلبیه (Prosthesis) برای زیبایی.
چه زمانی فوراً به دامپزشک مراجعه کنیم؟
- چشم قرمز، کدر، با مردمک گشاد — سه‌گانه گلوکوم حاد!
- درد شدید چشمی (بلفارواسپاسم، بی‌قراری).
- کوری ناگهانی یکطرفه.
- بزرگ‌شدگی ناگهانی یک چشم نسبت به دیگری (بوفتالموس).
مطالب مرتبط
سوالات متداول
❓ گلوکوم (آب سیاه) چه فرقی با آب مروارید داره؟
این دو بیماری کاملا متفاوت هستن. آب مروارید (Cataract) یعنی کدر شدن عدسی داخل چشم. مردمک سفید و مات دیده میشه، معمولا بدون درد و تدریجی. بینایی کم میشه ولی عصب بینایی سالمه. با جراحی فیکو قابل برگشته. گلوکوم (Glaucoma) یعنی افزایش فشار داخل چشم. چشم قرمز و دردناکه، قرنیه کدر و مه آلود میشه، مردمک گشاد و بی واکنش به نور. گلوکوم یه اورژانسه که عصب بینایی رو تخریب میکنه و ظرف ۲۴-۴۸ ساعت کوری دائم میده. آسیب گلوکوم برگشت ناپذیره. گاهی گلوکوم ثانویه به آب مروارید Hypermature ایجاد میشه.
❓ چرا گلوکوم اورژانسه و چقدر زمان برای نجات بینایی داریم؟
افزایش IOP بالای ۴۰-۵۰ mmHg، جریان خون به عصب بینایی و شبکیه رو قطع میکنه (ایسکمی). سلول های گانگلیونی شبکیه (که عصب بینایی رو تشکیل میدن) به هیپوکسی بسیار حساس هستن و ظرف ۲۴-۴۸ ساعت با IOP بالا، بطور برگشت ناپذیر میمیرن. بعد از ۷۲ ساعت، شانس بازگشت بینایی تقریبا صفره. به همین دلیل، گلوکوم حاد باید ظرف ۲-۴ ساعت درمان بشه (مانیتول وریدی + قطره لاتانوپروست). هر ساعت تاخیر یعنی از دست رفتن سلول های عصبی بیشتر. قانون طلایی: چشم قرمز و دردناک با مردمک گشاد = گلوکوم تا خلافش ثابت بشه.
❓ لاتانوپروست (Xalatan) چطور IOP رو پایین میاره و چرا در گربه ممنوعه؟
لاتانوپروست یه آنالوگ پروستاگلاندین F2α است. مکانیسم: تخلیه مایع زلالیه از مسیر یوواسکلرال (Uveoscleral Outflow) رو بشدت افزایش میده (تا ۵۰-۶۰٪). این قوی ترین قطره کاهش دهنده IOP در سگ هاست و ظرف ۳۰-۶۰ دقیقه اثر میکنه. در سگ، داروی انتخابی برای گلوکوم اولیه (زاویه بسته) است. در گربه، لاتانوپروست منع مصرف مطلق داره! چرا؟ چون در گربه باعث میوز (تنگی مردمک) شدید و دردناک، افزایش پروتئین و سلول در زلالیه (التهاب)، و تشدید گلوکوم میشه. درمان گلوکوم گربه: دورزولامید و تیمولول موضعی.
❓ آیا گلوکوم در سگ درمان قطعی داره؟
گلوکوم اولیه (ارثی) درمان قطعی نداره و یه بیماری مادام العمر و پیشرونده است. هدف درمان: ۱) کنترل IOP در محدوده زیر ۲۰-۲۵ mmHg با قطره های روزانه. ۲) به تاخیر انداختن کوری. متاسفانه حتی با درمان مناسب، ۵۰٪ سگ های مبتلا به گلوکوم اولیه ظرف ۱-۲ سال بیناییشون رو از دست میدن و نهایتا نیاز به انوکلئاسیون (تخلیه چشم) پیدا میکنن (برای رهایی از درد مزمن). گلوکوم ثانویه (ناشی از یووئیت، دررفتگی عدسی): اگه علت زمینه ای درمان بشه (مثلا عدسی دررفته با جراحی خارج بشه)، گلوکوم ممکنه کاملا برطرف بشه.
❓ آیا گلوکوم در گربه هم دیده میشه؟
بله، ولی گلوکوم اولیه در گربه ها بسیار نادرتر از سگ هاست. نژادهای مستعد: سیامی، برمه ای، پرشین. شایع ترین نوع گلوکوم در گربه، گلوکوم ثانویه به یووئیت مزمن (التهاب داخل چشمی) است. علل یووئیت در گربه: FIV، FeLV، FIP، توکسوپلاسموز، کریپتوکوکوس، تروما. درمان گلوکوم گربه با سگ فرق داره: لاتانوپروست در گربه ممنوعه. از دورزولامید، تیمولول، و کورتیکواستروئیدهای موضعی (برای کنترل یووئیت زمینه ای) استفاده میشه.
🐾 نیاز به مشاوره دامپزشکی داری؟
همین حالا مشاوره بگیر