اختلالات انعقادی در سگ و گربه | DIC، مسمومیت با سم موش و هموفیلی
سگ ۳ ساله‌تون که دیروز از پارک برگشت، امروز صبح لثه‌هاش خونریزی داره، روی شکمش لکه‌های قرمز-بنفش نقطه‌ای (پتشی) دیده میشه، و مدفوعش سیاه و قیری (ملنا) شده. ازش آزمایش خون می‌گیرن و می‌گن: "پلاکت‌هاش صفره و PT/PTT هم بالاست — احتمالاً مسمومیت با سم موش یا DIC." یا توله نژاد ژرمن شپرد ۶ ماهه‌تون که بعد از کشیدن دندون شیری، خونریزی‌ش بند نمیاد و بعد از ۲ ساعت همچنان چکه میکنه — دامپزشک می‌گه: "باید PTT چک کنیم، ممکنه هموفیلی A داشته باشه." اختلالات انعقادی (Coagulopathies) گروهی از بیماری‌ها هستن که در اونها سیستم هموستاز (فرآیند توقف خونریزی) مختل میشه. سیستم هموستاز شامل سه جزء اصلیه: ۱) عروق خونی (وازوکانستریکشن)، ۲) پلاکت‌ها (تشکیل پلاک پلاکتی اولیه)، ۳) فاکتورهای انعقادی (تشکیل لخته فیبرینی پایدار). اختلال در هر کدوم از این سه جزء میتونه باعث خونریزی کنترل‌نشده بشه. تشخیص سریع و درمان هدفمند میتونه جون حیوون رو نجات بده. بیاین این اورژانس‌های خونریزی‌دهنده رو عمیق بررسی کنیم.
پاتوفیزیولوژی هموستاز طبیعی
هموستاز اولیه (Primary Hemostasis)
بلافاصله بعد از آسیب عروقی، وازوکانستریکشن (انقباض عروق) رخ میده. پلاکت‌ها از طریق گیرنده GPIb به فاکتور فون ویلبراند (vWF) که به کلاژن زیراندوتلیال چسبیده، متصل میشن (Adhesion). پلاکت‌ها فعال میشن، دگرانوله میشن و ADP، ترومبوکسان A2 و سروتونین آزاد میکنن که پلاکت‌های بیشتری رو جذب میکنن (Aggregation). نتیجه: تشکیل پلاک پلاکتی ناپایدار (White Clot).
هموستاز ثانویه (Secondary Hemostasis)
فاکتورهای انعقادی (پروتئین‌های پلاسما که توسط کبد ساخته میشن) در یه آبشار پیچیده فعال میشن. مسیر خارجی (Extrinsic): فاکتور VII + فاکتور بافتی (Tissue Factor). مسیر داخلی (Intrinsic): فاکتورهای XII، XI، IX، VIII. مسیر مشترک (Common): فاکتورهای X، V، II (پروترومبین)، I (فیبرینوژن). نتیجه نهایی: تبدیل فیبرینوژن محلول به فیبرین نامحلول (لخته قرمز پایدار).
علل اختلالات انعقادی
۱. مسمومیت با Rodenticideهای ضد انعقاد (Anticoagulant Rodenticides)
- شایع‌ترین علت اکتسابی خونریزی در سگ. سموم موش (وارفارین، برودیفاکوم، برومادیولون) آنزیم ویتامین K اپوکسید ردوکتاز (VKOR) رو مهار میکنن. ویتامین K برای سنتز فاکتورهای II، VII، IX و X در کبد ضروریه. بدون ویتامین K فعال، این فاکتورها ساخته نمی‌شن ← خونریزی خودبه‌خود ۳-۵ روز بعد از خوردن سم.
- تشخیص: PT و PTT هر دو بشدت بالا (اول PT بالا میره چون فاکتور VII کوتاه‌ترین نیمه‌عمر رو داره). پلاکت نرمال.
- درمان: ویتامین K1 (Phytonadione) ۲.۵-۵ mg/kg خوراکی یا زیرجلدی. در خونریزی فعال: تزریق FFP یا خون تازه.
۲. DIC (انعقاد منتشر داخل‌عروقی)
- یه سندرم ثانویه به بیماری‌های زمینه‌ای شدید: سپسیس، همانژیوسارکوم، پانکراتیت حاد، گرمازدگی، پاروویروس، ترومای شدید.
- پاتوژنز: فعال‌سازی بیش از حد و نامناسب آبشار انعقادی ← تشکیل لخته‌های میکروسکوپی در عروق کوچک (میکروترومبوز) ← مصرف و تخلیه پلاکت‌ها و فاکتورهای انعقادی + فعال‌سازی فیبرینولیز (شکستن لخته) ← خونریزی متناقض (هم لخته، هم خونریزی).
- تشخیص: PT و PTT بالا، پلاکت پایین، فیبرینوژن پایین، D-dimer و FDP بالا.
- درمان: درمان بیماری زمینه‌ای (مهم‌ترین). تزریق FFP. هپارین (بحث‌برانگیز).
۳. هموفیلی A و B (کمبود ارثی فاکتورهای انعقادی)
- هموفیلی A: کمبود فاکتور VIII (شایع‌ترین اختلال ارثی). در نژاد ژرمن شپرد، گلدن رتریور. وابسته به جنس X (نرها مبتلا، ماده‌ها ناقل).
- هموفیلی B: کمبود فاکتور IX. در نژاد Cairn Terrier، بلک اند تن کون‌هاند.
- تشخیص: PTT بشدت بالا، PT نرمال. سنجش اختصاصی فاکتور VIII یا IX.
۴. ترومبوسیتوپنی (کاهش پلاکت)
علائم بالینی
- پتشی (خونریزی نقطه‌ای) و اکیموز (کبودی) روی پوست و لثه.
- اپیستاکسیس (خونریزی بینی).
- ملنا (مدفوع سیاه)، استفراغ خونی (Hematemesis).
- خونریزی طولانی بعد از جراحی، کشیدن دندان، یا تزریق.
- کم‌خونی حاد (لثه‌های سفید، تاکیکاردی، کلاپس).
چه زمانی فوراً به دامپزشک مراجعه کنیم؟
- خونریزی خودبه‌خود از لثه، بینی، یا مقعد.
- مدفوع سیاه و قیری (ملنا).
- کبودی‌های متعدد بدون ضربه.
- فروپاشی و لثه‌های سفید (شوک هموراژیک).
مطالب مرتبط
سوالات متداول
❓ سگ من سم موش خورده. چقدر طول میکشه علائم خونریزی ظاهر بشه؟
سموم موش ضد انعقاد (وارفارین، برودیفاکوم، برومادیولون) آنزیم ویتامین K اپوکسید ردوکتاز رو مهار میکنن. فاکتورهای انعقادی وابسته به ویتامین K (II, VII, IX, X) که قبلا در کبد ساخته شدن، همچنان در خون هستن و باید مصرف بشن. نیمه عمر فاکتور VII کوتاه ترین (۶-۸ ساعت)، فاکتور IX حدود ۲۴ ساعت، فاکتور X حدود ۴۰ ساعت، و فاکتور II حدود ۶۰-۷۰ ساعت است. بنابراین علائم خونریزی معمولا ۳-۵ روز بعد از خوردن سم ظاهر میشه. اگه سگ رو بلافاصله بعد از خوردن سم (ظرف ۲-۴ ساعت) ببرین دامپزشکی، میشه با القای استفراغ سم رو خارج کرد و با تجویز ویتامین K1 از خونریزی جلوگیری کرد.
❓ DIC چیه و چرا میتونه هم لخته و هم خونریزی ایجاد کنه؟
DIC یا انعقاد منتشر داخل عروقی یه سندرم ثانویه به بیماری های زمینه ای شدید مثل سپسیس، همانژیوسارکوم، پانکراتیت حاد، یا گرمازدگی است. در DIC، آبشار انعقادی بطور نامناسب و بیش از حد در سراسر بدن فعال میشه و لخته های میکروسکوپی در عروق کوچک (میکروترومبوز) تشکیل میشه. این لخته ها باعث ایسکمی و نکروز بافت ها (انگشتان، کلیه، مغز) میشن. از طرفی، این فرایند انعقادی گسترده، پلاکت ها و فاکتورهای انعقادی رو مصرف و تخلیه میکنه (Consumption Coagulopathy). همزمان، سیستم فیبرینولیتیک فعال میشه و لخته ها رو تجزیه میکنه. نتیجه متناقض: تمایل به خونریزی (چون فاکتورها و پلاکت ها تموم شدن) + تمایل به ترومبوز (چون لخته های میکروسکوپی تشکیل شدن).
❓ هموفیلی A در سگ چیه و چطور تشخیص داده میشه؟
هموفیلی A شایع ترین اختلال انعقادی ارثی در سگ هاست. در این بیماری، کمبود فاکتور VIII انعقادی وجود داره. الگوی وراثت: وابسته به جنس X مغلوب. نرها مبتلا میشن (چون فقط یه کروموزوم X دارن)، ماده ها ناقل هستن (معمولا بدون علامت). نژادهای مستعد: ژرمن شپرد، گلدن رتریور، دوبرمن. علائم: خونریزی طولانی بعد از جراحی یا کشیدن دندان، خونریزی خودبه خودی در مفاصل (همارتروز)، هماتوم، خونریزی لثه. تشخیص: PTT بشدت بالا (چون فاکتور VIII در مسیر داخلیه)، PT نرمال. تایید با سنجش اختصاصی فاکتور VIII (کمتر از ۱۰-۲۰٪ نرمال). درمان: تزریق FFP یا Cryoprecipitate (حاوی فاکتور VIII).
❓ ویتامین K1 چطور خونریزی ناشی از سم موش رو بند میاره؟
ویتامین K1 (Phytonadione) پادزهر اختصاصی مسمومیت با سموم موش ضد انعقاد است. این سموم آنزیم VKOR (ویتامین K اپوکسید ردوکتاز) رو در کبد مهار میکنن. این آنزیم ویتامین K اکسید شده (غیرفعال) رو دوباره به فرم فعال (هیدروکینون) تبدیل میکنه. بدون ویتامین K فعال، کبد نمیتونه فاکتورهای II، VII، IX و X رو سنتز کنه. ویتامین K1 با دوز بالا (۲.۵-۵ mg/kg)، این مهار رو دور میزنه و کبد رو قادر به ساخت فاکتورهای انعقادی میکنه. دوز: ۲.۵-۵ mg/kg خوراکی یا زیرجلدی. شروع اثر: ۱۲-۲۴ ساعت برای سنتز فاکتورهای جدید. در خونریزی فعال، ویتامین K1 به تنهایی کافی نیست و باید FFP تزریق بشه.
❓ آیا اختلالات انعقادی در گربه هم شایعه؟
در گربه ها، اختلالات انعقادی ارثی (هموفیلی) نادرتر از سگ هاست. شایع ترین علل خونریزی در گربه: ۱) ترومبوسیتوپنی (کاهش پلاکت) ناشی از FeLV، FIV، لنفوم، یا داروها. ۲) مسمومیت با سم موش (گربه ها کمتر از سگ ها سم موش میخورن، ولی با خوردن جونده مسموم ممکنه دچار مسمومیت ثانویه بشن). ۳) نارسایی کبد (کبد فاکتورهای انعقادی رو میسازه). ۴) کمبود ویتامین K ناشی از بیماری التهابی روده (IBD) یا کلانژیوهپاتیت. تشخیص و درمان مشابه سگ هاست.
🐾 نیاز به مشاوره دامپزشکی داری؟
همین حالا مشاوره بگیر