مشاهده مشاوران

خلاصه: بیماری هاری (Rabies) یک انسفالومیلیت ویروسی کشنده و مشترک بین انسان و حیوان است که توسط ویروس هاری از خانواده Rhabdoviridae ایجاد میشود. این ویروس از طریق بزاق حیوان آلوده و معمولا از راه گاز گرفتگی وارد بدن میشود و پس از طی دوره کمون متغیر (هفته ها تا ماه ها)، با رسیدن به سیستم عصبی مرکزی، علائم عصبی حاد و پیشرونده مانند تغییر رفتار ناگهانی، پرخاشگری، فلج حنجره و فک، آب گریزی، تشنج و نهایتا کما و مرگ را ایجاد میکند. هاری در تمام پستانداران از جمله انسان بیماریزاست و پس از بروز علائم بالینی، همواره کشنده است. واکسیناسیون Core سالیانه تنها راه پیشگیری قابل اعتماد است و در ایران برای تمام سگ ها و گربه ها اجباری قانونی میباشد. در این مقاله از پت منتور، همه چیز را درباره این بیماری مهلک تخصصی بررسی میکنیم.

سگ ۳ ساله تون که تا دیروز آروم و مهربون بود، امروز ناگهان عوض شده. بی قرار و عصبیه، گوشه ای قایم شده، مردمک چشم هاش گشاد شده، و به چیزای خیالی حمله میکنه. بعد از ظهر، از دهنش بزاق چسبناک سرازیر شده، فکش باز مونده و نمیتونه قورت بده، انگار چیزی توی گلوش گیر کرده. بهتون هشدار دادن که بهش دست نزنین و فورا به دامپزشکی و مرکز بهداشت اطلاع بدین. دامپزشک با احتیاط کامل معاینه میکنه و میگه: "متاسفانه علائم کلاسیک هاری (Rabies) رو داره — باید نمونه برداری از مغز بشه و تمام افرادی که باهاش تماس داشتن، پروفیلاکسی پس از مواجهه (PEP) دریافت کنن." هاری (Rabies) یک انسفالومیلیت ویروسی حاد و همیشه کشنده است که توسط ویروس هاری (Rabies Virus) از خانواده Rhabdoviridae و جنس Lyssavirus ایجاد میشود. این ویروس از طریق بزاق حیوان آلوده، معمولا از راه گاز گرفتگی عمیق (که ویروس رو به بافت عضلانی و اعصاب محیطی میرسونه)، وارد بدن میزبان جدید میشود. دوره کمون بسیار متغیر است (از ۲ هفته تا ۶ ماه، گاهی سال ها)، بستگی به فاصله محل گزش تا مغز و میزان ویروس تلقیح شده داره. ویروس پس از ورود، از طریق آکسون های اعصاب محیطی بصورت رتروگراد (عقب گرد) با سرعت ۱۲-۱۰۰ میلیمتر در روز به سمت نخاع و مغز حرکت میکند. وقتی به مغز رسید، انسفالومیلیت حاد و کشنده ایجاد میکند. هاری در تمام پستانداران خونگرم (سگ، گربه، گاو، اسب، روباه، خفاش، راکون، انسان و غیره) بیماریزاست و پس از بروز علائم بالینی، نرخ مرگ ۱۰۰ درصد است. تنها راه نجات برای انسان: پروفیلاکسی پس از مواجهه (PEP) شامل تزریق ایمونوگلوبولین هاری (RIG) و واکسن، قبل از بروز علائم. بیاین این بیماری مهلک رو عمیق بررسی کنیم.

پاتوژنز و انتقال ویروس هاری

ویروس هاری و چرخه انتقال

• ویروس هاری (Rabies Virus) یه ویروس RNA تک رشته ای با envelope و شکل گلوله مانند (Bullet-shaped) است. گلیکوپروتئین سطحی G ویروس، مسئول اتصال به گیرنده های استیل کولین (nAChR) و NCAM در غشای سلول های عضلانی و نورون هاست. ویروس پس از ورود به بدن از طریق گاز گرفتگی، ابتدا در سلول های عضلانی محل گزش تکثیر اولیه (Primary Replication) انجام میده و سپس وارد اعصاب محیطی (Motor و Sensory Neurons) میشه. از اینجا بصورت رتروگراد (Retrograde Axonal Transport) به سمت نخاع و مغز حرکت میکنه. سرعت حرکت: ۱۲-۱۰۰ میلیمتر در روز. وقتی به مغز (هیپوکامپ، مخچه، ساقه مغز) رسید، تکثیر انفجاری انجام میده و سپس بصورت Anterograde (رو به جلو) از طریق اعصاب اتونوم به غدد بزاقی، قرنیه، پوست و سایر ارگان ها گسترش پیدا میکنه. ویروس در بزاق دفع میشه و آماده انتقال به میزبان بعدی است. نکته: ویروس از پوست سالم عبور نمیکنه و حتما باید از طریق زخم (گاز گرفتگی، پنجه کشیدن) یا مخاطات (چشم، دهان، بینی) وارد بدن بشه.

مخازن حیوانی و اپیدمیولوژی در ایران

• در ایران، مهم ترین مخازن حیوانی هاری: سگ های ولگرد (اصلی ترین)، گربه های ولگرد، روباه، شغال، گرگ، و خفاش. طبق آمار سازمان دامپزشکی ایران، سالانه ۳۰۰-۴۰۰ مورد هاری حیوانی و ۵-۱۵ مورد هاری انسانی (عمدتا در استان های شمالی، خراسان، و سیستان و بلوچستان) گزارش میشود. سگ های ولگرد مسئول بیش از ۹۰ درصد موارد گاز گرفتگی منجر به هاری انسانی هستن.

علائم بالینی (دو فرم اصلی)

۱. فرم خشمگین (Furious Rabies) — ۷۰-۸۰ درصد موارد

• تغییر رفتار ناگهانی: سگ آروم و مهربون ناگهان پرخاشگر و وحشی میشه (یا برعکس).
• پرخاشگری (Aggression): حمله به صاحب، حیوانات دیگه، اشیاء، یا حتی گاز گرفتن خودش.
• مردمک های گشاد (Mydriasis) و خیره شدن (Staring).
• پیکا (Pica): خوردن اشیاء غیرخوراکی مثل سنگ، چوب، فلز.
• فلج پیشرونده: ابتدا فلج حنجره و حلق (عدم توانایی در بلع — آب گریزی/Hydrophobia)، سپس فلج فک (دهان باز میمونه)، سپس فلج عمومی، تشنج، کما و مرگ (ظرف ۷-۱۰ روز از شروع علائم).

۲. فرم فلجی (Dumb/Paralytic Rabies) — ۲۰-۳۰ درصد موارد

• سگ گوشه گیر، افسرده و بی حاله. فلج پیشرونده از اندام های عقبی شروع میشه، به فک و حنجره میرسه، و نهایتا فلج تنفسی و مرگ.

تشخیص

تشخیص قبل از مرگ (Ante-mortem) - در انسان

• PCR بزاق، RT-PCR روی بیوپسی پوست (Nuchal Skin Biopsy)، تست آنتی بادی فلورسانس روی اسمیر قرنیه.

تشخیص قطعی (Post-mortem) - استاندارد طلایی

• تست آنتی بادی فلورسانس مستقیم (dFAT) روی بافت مغز: نمونه برداری از مغز (هیپوکامپ، مخچه، ساقه مغز) و رنگ آمیزی با آنتی بادی فلورسانت علیه ویروس هاری. اجسام نگری (Negri Bodies) در سیتوپلاسم نورون ها دیده میشن (پاتوگنومونیک).

درمان (برای حیوان: وجود ندارد! برای انسان: PEP)

• در حیوان: هاری پس از بروز علائم بالینی، هیچ درمانی ندارد و ۱۰۰ درصد کشنده است. هر سگ یا گربه مشکوک به هاری باید قرنطینه بشه (۱۰ روز Observation) و در صورت بروز علائم، یوتانایز بشه و مغز برای dFAT ارسال بشه.
• در انسان: پروفیلاکسی پس از مواجهه (Post-Exposure Prophylaxis - PEP): شستشوی فوری زخم با آب و صابون به مدت ۱۵ دقیقه، تزریق ایمونوگلوبولین هاری (RIG) اطراف زخم، و واکسن هاری (۴-۵ دوز در روزهای ۰، ۳، ۷، ۱۴ و ۲۸). پروفیلاکسی قبل از مواجهه (Pre-Exposure): واکسن برای دامپزشکان، کارکنان پناهگاه، و افراد پرخطر.

مطالب مرتبط

• بیماری دیستمپر در سگ
• علت تشنج در سگ و گربه
• لپتوسپیروز در سگ
• ویروس لوسمی گربه (FeLV)
• بیماری های منتقله از کنه در سگ

سوالات متداول

🐾 نیاز به مشاوره دامپزشکی داری؟

همین حالا مشاوره بگیر