پیومترا (عفونت رحم) در سگ و گربه | تشخیص، درمان و جراحی اورژانسی
سگ ماده ۶ ساله‌تون از نژاد گلدن رتریور که عقیم نشده، ۶ هفته پیش فحل شد و تموم کرد. حالا بی‌حال و بی‌اشتها شده، آب زیاد می‌خوره و ادرارش زیاد شده (مثل دیابت)، استفراغ میکنه، و یه ترشح چرکی-قهوه‌ای و بدبو از واژنش خارج میشه. می‌برینش دامپزشکی، سونوگرافی میکنن و می‌گن: "رحمش پر از مایع و چرکه — پیومترا داره. باید فوراً جراحی بشه." پیومترا (Pyometra) یه عفونت چرکی رحم است که یه اورژانس مطلق و تهدیدکننده زندگی محسوب میشه. این بیماری در ماده‌های intact (عقیم‌نشده) و در دوره دی‌استروس (۴-۸ هفته بعد از فحلی) اتفاق می‌افته. در این دوره، تخمدان‌ها پروژسترون ترشح میکنن که باعث هایپرپلازی (ضخیم شدن) آندومتر و تجمع مایع استریل در رحم میشه (CEH — Cystic Endometrial Hyperplasia). باکتری‌های فلور طبیعی واژن (معمولاً E. coli) از دهانه رحم که در فحلی باز شده، وارد رحم می‌شن و در این مایع مغذی تکثیر پیدا میکنن — نتیجه: رحم پر از چرک. اگه دهانه رحم باز باشه (Open Pyometra)، چرک تخلیه میشه و علائم سیستمیک خفیف‌تره. اگه دهانه رحم بسته باشه (Closed Pyometra)، چرک در رحم حبس میشه، رحم مثل بادکنک پر از چرک بزرگ میشه و ممکنه پاره بشه (Ruptured Pyometra) ← پریتونیت سپتیک ← شوک و مرگ. تنها پیشگیری: عقیم‌سازی (OVH). بیاین این بیماری رو عمیق بررسی کنیم.
پاتوفیزیولوژی پیومترا
نقش پروژسترون و استروژن
- در هر سیکل فحلی، تخمدان‌ها ابتدا استروژن (فحل = پرواستروس و استروس) و سپس پروژسترون (دی‌استروس) ترشح میکنن. پروژسترون: ۱) تکثیر و هایپرپلازی غدد آندومتر، ۲) افزایش ترشح مایع رحمی، ۳) کاهش انقباضات میومتر (Myometrial Quiescence)، ۴) بسته شدن دهانه رحم (Cervix). همه این عوامل رحم رو به یه محیط ایده‌آل برای رشد باکتری تبدیل میکنن. باکتری E. coli از واژن وارد رحم میشه و با داشتن پیلی (Pili) به گیرنده‌های پروژسترونی آندومتر می‌چسبه. توکسین‌های E. coli جذب خون می‌شن و باعث سپسیس و نارسایی حاد کلیه (به خاطر کم‌آبی و توکسین‌ها) می‌شن.
- عوامل خطر: سن (میانگین ۷-۸ سالگی)، نژاد (گلدن رتریور، کولی، روتوایلر، کوکر اسپانیل)، سابقه کیست‌های تخمدانی، درمان با استروژن یا پروژسترون (برای سقط یا جلوگیری از فحلی).
علائم بالینی
پیومترای باز (Open Pyometra)
- ترشحات چرکی-خونی (Mucopurulent to Hemorrhagic) از واژن: علامت کلیدی. رنگ قهوه‌ای، زرد-سبز یا صورتی، بدبو. سگ مدام خودش رو لیس می‌زنه.
- PU/PD (تشنگی و ادرار زیاد): شایع (در ۶۰-۷۰٪ موارد). توکسین‌های باکتریایی باعث مقاومت کلیه به ADH می‌شن.
- بی‌حالی، بی‌اشتهایی، استفراغ.
- تب (۴۰-۴۱ درجه) یا گاهی هیپوترمی.
پیومترای بسته (Closed Pyometra) — خطرناک‌تر!
- ترشح واژن ممکنه غایب باشه!
- شکم متورم، دردناک، و سفت (رحم بزرگ شده).
- علائم سپسیس و شوک سپتیک: لثه‌های قرمز آجری یا رنگ‌پریده، تاکیکاردی، نبض ضعیف، کلاپس.
- پارگی رحم: پریتونیت حاد — شکم بشدت دردناک و تخته‌ای، شوک، و مرگ در صورت عدم جراحی فوری.
تشخیص
- سونوگرافی شکم: استاندارد طلایی. رحم بزرگ، پرپیچ‌و‌خم، پر از مایع آنکوئیک (تیره) با دیواره ضخیم. افتراق از بارداری (در بارداری، جنین و ضربان قلب دیده میشه).
- رادیوگرافی: توده لوله‌ای شکل در میانه شکم (رحم بزرگ). در پیومترای بسته مفیده.
- آزمایش خون: لکوسیتوز با شیفت چپ (نوتروفیلی)، آزوتمی (BUN/Cr بالا)، ALP بالا.
درمان
۱. جراحی OVH اورژانسی (Ovariohysterectomy)
- درمان استاندارد طلایی. برداشتن کامل تخمدان‌ها و رحم پر از چرک. حیوون رو از منبع عفونت و توکسین خلاص میکنه.成功率 ۹۵-۱۰۰٪ (اگه قبل از پارگی رحم انجام بشه). قبل از جراحی: تثبیت با مایعات وریدی (سالین یا رینگر لاکتات)، آنتی‌بیوتیک وریدی (آمپی‌سیلین + انروفلوکساسین)، کنترل درد.
۲. درمان دارویی (Medical Management)
- فقط برای سگ‌های ماده با ارزش ژنتیکی بالا که قراره بعداً جفتگیری کنن و در فرم باز (Open) با ثبات بالینی. در پیومترای بسته یا سپسیس منع مصرف داره!
- پروستاگلاندین F2α (Lutalyse): ۲۵۰ mcg/kg SC هر ۱۲ ساعت برای ۳-۵ روز. باعث انقباضات رحمی (تخلیه چرک) و لیز جسم زرد (کاهش پروژسترون) میشه. عوارض: درد شکم، استفراغ، اسهال، بی‌قراری. + آنتی‌بیوتیک طولانی مدت (۴-۶ هفته).成功率 ۷۰-۸۰٪ (در فرم باز). ۲۰-۳۰٪ عود در فحلی بعدی.
چه زمانی فوراً به دامپزشک مراجعه کنیم؟
- ترشحات چرکی واژن + بی حالی + PU/PD در ماده intact.
- شکم متورم و دردناک بدون ترشح (پیومترای بسته).
- فروپاشی، لثه های رنگ پریده، شوک (پارگی رحم).
مطالب مرتبط
سوالات متداول
❓ پیومترا چیه و چرا در سگ های عقیم نشده اتفاق میفته؟
پیومترا (Pyometra) یه عفونت چرکی رحم و اورژانس تهدیدکننده زندگی در ماده های intact (عقیم نشده) است. ۴-۸ هفته بعد از فحلی، تحت تاثیر پروژسترون، آندومتر ضخیم و پر از مایع میشه. باکتری E. coli از واژن وارد رحم میشه و در این مایع تکثیر میکنه. رحم پر از چرک میشه. دو فرم: باز (چرک تخلیه میشه) و بسته (چرک حبس میشه و رحم میتونه پاره بشه). تنها پیشگیری: عقیم سازی (OVH). درمان: جراحی اورژانسی برای برداشتن رحم و تخمدان ها.
❓ پیومترای باز و بسته چه فرقی دارن؟
در پیومترای باز (Open Pyometra)، دهانه رحم (Cervix) بازه و چرک از واژن تخلیه میشه — علامت کلیدی: ترشحات چرکی-خونی بدبو از واژن. علائم سیستمیک (تب، بی حالی) معمولا خفیف تر هستن. در پیومترای بسته (Closed Pyometra)، دهانه رحم بسته است و چرک در رحم حبس میشه — ترشح واژن ممکنه غایب باشه! رحم مثل بادکنک پر از چرک بزرگ میشه. این فرم بسیار خطرناک تره: رحم میتونه پاره بشه و پریتونیت کشنده ایجاد کنه. هر دو فرم نیاز به جراحی اورژانسی دارن.
❓ آیا پیومترا با دارو درمان میشه یا حتما باید جراحی بشه؟
درمان استاندارد طلایی: جراحی OVH اورژانسی (برداشتن تخمدان ها و رحم).成功率 ۹۵-۱۰۰ درصد. درمان دارویی (پروستاگلاندین F2α + آنتی بیوتیک) فقط در شرایط خاص: ۱) پیومترای باز (نه بسته). ۲) سگ ماده با ارزش ژنتیکی بالا که قراره جفتگیری کنه. ۳) عدم وجود سپسیس یا شوک. ۴) سن زیر ۶-۷ سال.成功率 درمان دارویی ۷۰-۸۰ درصد و ۲۰-۳۰ درصد احتمال عود در فحلی بعدی. درمان دارویی در پیومترای بسته، سپسیس، یا پارگی رحم منع مصرف مطلق داره!
❓ آیا پیومترا در گربه هم شایعه؟
بله. پیومترا در گربه های ماده intact (عقیم نشده) هم اتفاق میفته، ولی شیوعش از سگ ها کمتره. گربه ها Ovulation القایی (Induced Ovulators) هستن — فقط با جفتگیری تخمک گذاری میکنن. گربه هایی که جفتگیری نکردن، جسم زرد تشکیل نمیدن و پروژسترون بالا نمیره، بنابراین ریسک پیومترا کمتره. علائم، تشخیص و درمان مثل سگ هاست: جراحی OVH اورژانسی. در گربه ها، ترشح واژن ممکنه دیده نشه (چون گربه ها تمیز میکنن). علامت شایع: بی حالی، بی اشتهایی، و شکم درد.
❓ چطور از پیومترا پیشگیری کنم؟
تنها راه پیشگیری قطعی: عقیم سازی (Ovariohysterectomy/OVH). با برداشتن تخمدان ها و رحم، منبع هورمونی و بافت هدف کاملا حذف میشه. عقیم سازی باید در سن مناسب (۶-۱۲ ماهگی بسته به نژاد) انجام بشه. <a href='/disease/spay-neuter-dog-cat-guide/'>راهنمای کامل عقیم سازی</a> رو بخونین. سایر روش های پیشگیری: اجتناب از تزریق هورمون برای جلوگیری از فحلی (مثل مدروکسی پروژسترون استات) که خودش ریسک پیومترا رو بالا میبره. هر ماده intact بالای ۶ سال باید از نظر پیومترا تحت نظر باشه (سونوگرافی سالیانه).
🐾 نیاز به مشاوره دامپزشکی داری؟
همین حالا مشاوره بگیر