درماتوفیتوز (قارچ پوستی) در سگ و گربه | تشخیص، درمان و ضدعفونی محیط
بچه گربه پرشین ۴ ماهه‌ای که از پرورشگاه آوردینش، روی گوشش یه لکه گرد و بدون مو با پوسته های سفید درآورده. چند روز بعد، روی بازوی خودتون هم یه ضایعه گرد قرمز و خارش‌دار می‌بینین. می‌برینش دامپزشکی، دامپزشک با لامپ وود (نور فرابنفش) معاینه میکنه و موهای اطراف ضایعه سبز فسفری میدرخشن. می‌گه: "رینگ ورم (Ringworm) داره — قارچ Microsporum canis. این بیماری به شما هم منتقل میشه." درماتوفیتوز (Dermatophytosis) یا رینگ ورم، برخلاف اسمش هیچ ربطی به کرم نداره! این یه عفونت قارچی مسری پوست، مو و ناخن است که توسط قارچ های درماتوفیت ایجاد میشه. این قارچ ها کراتینوفیلیک هستن — یعنی کراتین (پروتئین ساختاری پوست، مو و ناخن) رو به عنوان منبع غذایی مصرف می‌کنن و به بافت های زنده عمقی نفوذ نمی‌کنن. Microsporum canis مسئول ۹۰-۹۵ درصد موارد در گربه و ۶۰-۷۰ درصد در سگ است. این قارچ بشدت مسریه و از طریق تماس مستقیم با حیوان آلوده، تماس با وسایل آلوده (برس، ملحفه، مبلمان)، یا اسپورهای هوابرد (Airborne Spores) در محیط منتقل میشه. اسپورها میتونن ۱۲-۱۸ ماه در محیط زنده بمونن! اهمیت زئونوتیک: رینگ ورم شایع ترین بیماری قارچی منتقله از حیوان به انسانه و کودکان، افراد مسن و کسانی که نقص ایمنی دارن (HIV، شیمی درمانی) بیشترین ریسک رو دارن. بیاین این بیماری رو عمیق بررسی کنیم.
پاتوفیزیولوژی و اپیدمیولوژی
عوامل قارچی اصلی
- Microsporum canis: شایع ترین در گربه (۹۰-۹۵٪) و سگ (۶۰-۷۰٪). مخزن: گربه (خصوصاً نژاد پرشین و موبلند). انتقال: مستقیم (تماس با گربه آلوده) یا غیرمستقیم (اسپور در محیط).
- Trichophyton mentagrophytes: شایع در سگ های شکاری و مزرعه. مخزن: جوندگان وحشی (موش، خرگوش).
- Microsporum gypseum: قارچ خاک (Geophilic). سگ هایی که زیاد خاک حفاری می‌کنن.
چرخه عفونت
- اسپور (Arthroconidia) قارچ روی پوست می‌شینه، وارد فولیکول مو میشه، و به کراتین مو و پوست حمله میکنه. موها در نزدیکی سطح پوست می‌شکنن و لکه های طاس (Alopecia) ایجاد می‌شن. پاسخ التهابی میزبان (التهاب فولیکولی) باعث قرمزی، پوسته ریزی و گاهی خارش خفیف میشه. در حیوانات با سیستم ایمنی سالم، عفونت خودمحدودشونده است (ظرف ۳-۴ ماه خودبخود خوب میشه)، ولی درمان برای کاهش انتشار به انسان و سایر حیوانات ضروریه.
علائم بالینی
- ضایعات گرد و سکه ای (Annular Lesions): کلاسیک رینگ ورم. لکه های طاس گرد با حاشیه قرمز و پوسته پوسته و مرکز کم مو یا بی مو. قطر ۱-۵ سانتیمتر.
- در گربه های موبلند (پرشین): ممکنه ضایعات واضح نباشن و فقط بصورت موهای شکسته، پوسته ریزی (Seborrhea) و ژولیدگی مو دیده بشه.
- Kerion (کریون): فرم التهابی شدید در سگ ها. ندول های برجسته، قرمز و زخمی شونده (شبیه آبسه).
- اونیکومایکوز (Onychomycosis): عفونت ناخن ها — ناخن های شکننده، بدشکل و زبر.
- خارش: معمولاً خفیف یا غایب (برخلاف درماتیت آتوپیک یا آلرژی غذایی).
تشخیص
- لامپ وود (Wood's Lamp): نور فرابنفش ۳۶۵ نانومتر. Microsporum canis متابولیت تریپتوفان (Pteridine) تولید میکنه که سبز-سیبی (Apple Green) فلوئورسانس میده. حساسیت فقط ۵۰-۶۰٪ (یعنی ۴۰-۵۰٪ موارد رو از دست میده). مثبت کاذب با بعضی داروها و صابون ها.
- کشت قارچ (DTM - Dermatophyte Test Medium): استاندارد طلایی. مو و پوسته از حاشیه ضایعه روی محیط DTM کشت داده میشه. تغییر رنگ محیط از زرد به قرمز (در حضور درماتوفیت) + مشاهده ماکروکونیدی های دوکی شکل زیر میکروسکوپ. ۲-۳ هفته طول میکشه.
- PCR: سریع و حساس. DNA قارچ رو مستقیماً از نمونه شناسایی میکنه.
درمان (چندوجهی — همیشه ترکیبی!)
۱. ضدقارچ سیستمیک (Oral)
- ایتراکونازول (Itraconazole): درمان انتخابی. دوز: ۵-۱۰ mg/kg/day خوراکی. Pulse therapy (یک هفته در میان) برای کاهش عوارض و هزینه. عوارض: هپاتوتوکسیسیتی (مانیتور ALT).
- تربینافین (Terbinafine): دوز: ۳۰-۴۰ mg/kg/day. جایگزین موثر.
۲. ضدقارچ موضعی (Topical)
- شامپوی ضدقارچ: میکونازول + کلرهگزیدین (Malaseb). هفته ای ۲ بار کل بدن. ۱۰ دقیقه روی پوست بمونه.
- کرم موضعی: کلوتریمازول، میکونازول (برای ضایعات محدود).
۳. ضدعفونی محیط (Environmental Decontamination)
- حیاتی ترین بخش درمان! اسپورها ۱۲-۱۸ ماه در محیط زنده میمونن. جاروبرقی روزانه (فیلتر HEPA). شستشوی ملحفه و وسایل قابل شستشو با آب داغ (بالای ۶۰ درجه). ضدعفونی سطوح سخت با وایتکس رقیق (۱:۱۰) یا Virkon. دور انداختن وسایل غیرقابل شستشو (اسباب بازی های پارچه ای، اسکرچر).
چه زمانی فوراً به دامپزشک مراجعه کنیم؟
- ضایعات گرد و طاس روی پوست (خصوصاً در بچه گربه).
- شما یا اعضای خانواده ضایعات پوستی مشابه دارین (زئونوز).
- ضایعات گسترده، عفونی و چرکی (Kerion).
مطالب مرتبط
سوالات متداول
❓ رینگ ورم (Ringworm) چیه و آیا واقعا کرم هست؟
خیر. رینگ ورم (Ringworm) برخلاف اسمش هیچ ربطی به کرم نداره. این یه عفونت قارچی مسری پوست، مو و ناخن است که توسط قارچ های درماتوفیت (Microsporum canis شایع ترین) ایجاد میشه. اسمش از شکل کلاسیک ضایعات گرفته شده: یه حلقه (Ring) گرد و قرمز با مرکز کم مو. قارچ کراتین (پروتئین پوست و مو) رو مصرف میکنه و به بافت زنده نفوذ نمیکنه. این بیماری بشدت به انسان (خصوصا کودکان) منتقل میشه (زئونوز).
❓ لامپ وود (Wood's Lamp) چطور رینگ ورم رو تشخیص میده و چقدر دقیقه؟
لامپ وود یه نور فرابنفش با طول موج ۳۶۵ نانومتر است. Microsporum canis (شایع ترین عامل رینگ ورم در گربه و سگ) متابولیتی به نام Pteridine تولید میکنه که زیر این نور، سبز-سیبی (Apple Green Fluorescence) میدرخشه. نکات: ۱) فقط M. canis (نه همه گونه ها) فلوئورسانس میده. ۲) حساسیت فقط ۵۰-۶۰ درصد — یعنی ۴۰-۵۰ درصد موارد رو از دست میده. ۳) مثبت کاذب با بعضی داروها (داکسی سایکلین)، صابون ها و باکتری ها. ۴) فقط موهای آلوده میدرخشن، نه پوسته ها. لامپ وود یه تست غربالگری سریع و ارزونه، ولی استاندارد طلایی تشخیص نیست (کشت قارچ DTM استاندارد طلاییه).
❓ درمان رینگ ورم چقدر طول میکشه و چرا باید حتما محیط رو ضدعفونی کنم؟
درمان رینگ ورم حداقل ۶-۸ هفته طول میکشه و باید تا دو کشت منفی (با فاصله ۲-۴ هفته) ادامه پیدا کنه. قطع زودهنگام درمان شایع ترین علت عود است. درمان همیشه ترکیبی: ضدقارچ خوراکی (ایتراکونازول یا تربینافین) + شامپوی ضدقارچ (هفته ای ۲ بار) + ضدعفونی محیط. ضدعفونی محیط حیاتی ترین بخش درمانه! اسپورهای قارچ میتونن ۱۲-۱۸ ماه در محیط (فرش، مبل، برس، ملحفه) زنده بمونن. بدون ضدعفونی محیط، حیوون درمان شده دوباره از محیط آلوده، عفونت رو میگیره (Ping-pong Infection). جاروبرقی روزانه با فیلتر HEPA، شستشوی ملحفه با آب داغ، وایتکس رقیق (۱:۱۰) روی سطوح.
❓ آیا رینگ ورم از گربه به انسان منتقل میشه؟
بله. رینگ ورم شایع ترین بیماری قارچی منتقله از حیوان به انسان (Zoonosis) است. Microsporum canis از گربه (خصوصا بچه گربه ها و نژاد پرشین) به راحتی به انسان منتقل میشه. در انسان: ضایعات گرد، قرمز، پوسته پوسته و خارش دار روی پوست (Tinea corporis) یا سر (Tinea capitis — در کودکان). کودکان، افراد مسن، و کسانی که نقص ایمنی دارن (HIV، شیمی درمانی) بیشترین ریسک رو دارن. درمان در انسان: کرم ضدقارچ موضعی (کلوتریمازول، میکونازول) برای ۲-۴ هفته. در موارد شدید: ضدقارچ خوراکی (تربینافین). حیوون آلوده باید درمان بشه و محیط ضدعفونی بشه.
❓ آیا رینگ ورم در سگ و گربه خودبخود خوب میشه؟
بله، در حیوانات با سیستم ایمنی سالم، رینگ ورم یه بیماری خودمحدودشونده است و معمولا ظرف ۳-۴ ماه خودبخود بهبود پیدا میکنه (بدون درمان). ولی این هرگز به معنی عدم نیاز به درمان نیست! دلایل درمان: ۱) کاهش انتشار به انسان (خطر زئونوز). ۲) کاهش انتشار به سایر حیوانات خونه. ۳) کاهش آلودگی محیط (اسپورها ۱۲-۱۸ ماه در محیط زنده میمونن). ۴) کوتاه کردن دوره بیماری (۶-۸ هفته با درمان، در مقابل ۳-۴ ماه بدون درمان). ۵) حیوان ممکنه ناقل بدون علامت باشه (خصوصا گربه های موبلند).
🐾 نیاز به مشاوره دامپزشکی داری؟
همین حالا مشاوره بگیر