بیماری توکسوپلاسموز در گربه | چرخه زندگی، تشخیص و پیشگیری
گربه ۲ ساله تون که عادت به شکار موش و پرنده داره و گاهی گوشت خام هم بهش میدین، چند روزه یه اسهال خفیف و خودمحدودشونده داره. نگران شدین و میبرینش دامپزشکی. دامپزشک میگه: "احتمالا یه گاستروانتریت ساده ست، ولی نکته مهم اینه که گربه های شکارچی میتونن ناقل توکسوپلاسموز (Toxoplasmosis) باشن. اگه خونه تون خانم باردار داره، حتما باید نکات بهداشتی رو رعایت کنه." توکسوپلاسموز یک بیماری انگلی مشترک بین انسان و حیوان (Zoonosis) است که توسط تک یاخته داخل سلولی Toxoplasma gondii ایجاد میشود. گربه ها (و سایر گربه سانان مثل شیر، ببر، پلنگ) میزبان نهایی (Definitive Host) این انگل هستند. این بدان معناست که چرخه تولیدمثل جنسی (Sexual Reproduction) انگل فقط در روده گربه سانان اتفاق میفته و اووسیست های تخم مانند و بسیار مقاوم (شبیه تخم کرم) از طریق مدفوع گربه دفع میشوند. اووسیست ها ۱-۵ روز بعد از دفع، در محیط اسپوروله (Sporulate) شده و عفونی زا میشوند و میتوانند ماه ها تا سال ها در خاک، آب و سبزیجات زنده بمانند. انسان، سگ، گاو، گوسفند، خوک، پرندگان و جوندگان میزبان واسط (Intermediate Host) هستند. در میزبان واسط، انگل پس از بلع اووسیست اسپوروله یا کیست نسجی (از گوشت خام)، از روده وارد جریان خون شده و به بافت های مختلف (عضلات مخطط، مغز، چشم، قلب) مهاجرت میکند. در آنجا، تاکی زوئیت ها (فرم فعال و تکثیرشونده) به برادی زوئیت ها (فرم غیرفعال و مقاوم) تبدیل شده و در دیواره کیست های نسجی (Tissue Cysts) محصور میشوند. این کیست ها برای تمام عمر میزبان واسط در بافت ها باقی میمانند و هیچ علامتی ایجاد نمیکنند، مگر اینکه میزبان دچار نقص ایمنی شود. در انسان، خطرناک ترین عارضه توکسوپلاسموز: انتقال مادرزادی (Congenital) از مادر باردار به جنین (از طریق جفت) که میتواند باعث سقط، مرگ داخل رحمی، یا آسیب شدید مغزی و چشمی در نوزاد شود. بیاین این بیماری مهم رو عمیق بررسی کنیم.
چرخه زندگی Toxoplasma gondii
فاز روده ای (Enteroepithelial Cycle) در گربه - میزبان نهایی
- گربه با خوردن گوشت خام یا شکار جونده آلوده (حاوی کیست های نسجی با برادی زوئیت ها)، یا بلع اووسیست اسپوروله از محیط، آلوده میشود. در روده گربه، برادی زوئیت ها یا اسپوروزوئیت ها (از اووسیست) به دیواره اپیتلیال روده حمله کرده و چرخه تولیدمثل جنسی (Schizogony و Gametogony) را آغاز میکنند. نتیجه این چرخه: تولید میلیون ها اووسیست (Oocyst) که از طریق مدفوع گربه دفع میشوند. دفع اووسیست: ۳-۱۰ روز بعد از آلودگی شروع شده و تا ۲-۳ هفته ادامه دارد. یک گربه میتواند بیش از ۲۰ میلیون اووسیست در روز دفع کند! نکته بسیار مهم: گربه ها معمولا فقط یک بار در طول عمرشان اووسیست دفع میکنند (پس از اولین آلودگی). اووسیست های دفع شده، ۱-۵ روز بعد در محیط (در حضور اکسیژن و رطوبت) اسپوروله شده و هر اووسیست حاوی ۲ اسپوروسیست و هر اسپوروسیست حاوی ۴ اسپوروزوئیت عفونی زا میشود. اووسیست های اسپوروله میتوانند ماه ها تا سال ها در خاک، آب، سبزیجات و علوفه زنده بمانند و در برابر اکثر ضدعفونی کننده ها مقاوم هستند.
فاز خارج روده ای (Extraintestinal Cycle) در میزبان واسط (انسان، سگ، گاو)
- میزبان واسط با بلع اووسیست اسپوروله (از سبزیجات شسته نشده، آب آلوده، یا خاک) یا بلع کیست نسجی (از گوشت خام یا نیم پز) آلوده میشود. در روده میزبان واسط، اسپوروزوئیت ها یا برادی زوئیت ها آزاد شده، به سلول های اپیتلیال روده حمله کرده و به تاکی زوئیت (Tachyzoite - فرم تکثیرشونده سریع) تبدیل میشوند. تاکی زوئیت ها از طریق جریان خون و لنف به سراسر بدن پخش شده و به هر سلول هسته داری حمله میکنند. در افراد با ایمنی سالم، پاسخ ایمنی سلولی (Th1 با IFN-gamma) تاکی زوئیت ها را نابود کرده و از پیشرفت بیماری جلوگیری میکند. انگل های باقیمانده در بافت ها (عمدتا عضلات مخطط، مغز، چشم و قلب) به برادی زوئیت (Bradyzoite - فرم تکثیرشونده کند) تبدیل شده و در دیواره کیست های نسجی محصور میشوند. این کیست ها برای تمام عمر در بافت ها باقی میمانند. در افراد با نقص ایمنی (ایدز، شیمی درمانی، پیوند عضو)، کیست ها پاره شده و برادی زوئیت های آزاد شده به تاکی زوئیت تبدیل شده و انسفالیت توکسوپلاسمایی کشنده ایجاد میکنند.
علائم بالینی
در گربه ها
- اکثر گربه های آلوده (بیش از ۹۰ درصد) کاملا بدون علامت هستند. در گربه های جوان یا با نقص ایمنی (FeLV، FIV): اسهال خفیف تا متوسط، بی اشتهایی، بی حالی، تب. درگیری چشمی: یووئیت (التهاب عنبیه)، کوریورتینیت (التهاب شبکیه و مشیمیه). درگیری عصبی: تشنج، آتاکسی، فلج (نادر).
در انسان
- افراد سالم: ۹۰ درصد بدون علامت. ۱۰ درصد علائم شبه آنفولانزا (تب، خستگی، لنفادنوپاتی گردنی).
- افراد با نقص ایمنی: انسفالیت توکسوپلاسمایی (سردرد، گیجی، تشنج، کما)، کوریورتینیت.
- انتقال مادرزادی: سقط خودبخودی، هیدروسفالی، کلسیفیکاسیون داخل جمجمه ای، کوریورتینیت (Triad کلاسیک).
تشخیص
- سرولوژی (IgG و IgM): استاندارد طلایی. IgM مثبت = عفونت حاد یا اخیر (در ۲-۴ هفته گذشته). IgG مثبت + IgM منفی = عفونت قدیمی (بیش از ۶-۱۲ ماه) و مصونیت. IgG منفی + IgM منفی = هرگز آلوده نشده = ریسک بالا (در بارداری باید احتیاط کند).
- آزمایش مدفوع گربه: اووسیست ها با روش شناورسازی (Fecal Floatation) قابل مشاهده هستند، ولی فقط در ۱-۳ هفته اول بعد از آلودگی دفع میشوند و تشخیصشان بسیار دشوار است.
چه زمانی فوراً به دامپزشک مراجعه کنیم؟
- گربه با علائم عصبی (تشنج، عدم تعادل).
- تغییر ناگهانی در بینایی گربه (یووئیت).
- اسهال شدید و بی حالی در گربه با نقص ایمنی (FeLV/FIV).
مطالب مرتبط
سوالات متداول
❓ آیا گربه من میتونه توکسوپلاسموز رو به من منتقل کنه؟
بله، ولی نه از راهی که فکر میکنید. گربه آلوده اووسیست های توکسوپلاسما را از طریق مدفوع دفع میکند. اووسیست های تازه دفع شده، ۱ تا ۵ روز بعد از دفع در محیط اسپوروله شده و عفونی زا میشوند. انتقال به انسان: ۱) تماس دست با خاک یا ظرف خاک گربه آلوده و سپس دست آلوده به دهان. ۲) مصرف سبزیجات شسته نشده که با خاک آلوده به اووسیست گربه تماس داشته اند. ۳) نوشیدن آب آلوده. نکته مهم: گربه ها معمولا فقط یک بار در طول عمرشان (پس از اولین آلودگی) اووسیست دفع میکنند و این دفع فقط ۱ تا ۳ هفته طول میکشد. احتمال اینکه گربه خونگی شما درست در همین بازه کوتاه باشد، بسیار کم است. راه اصلی انتقال توکسوپلاسموز به انسان، خوردن گوشت خام یا نیم پز آلوده (گوسفند، گاو، خوک) است، نه گربه.
❓ آیا خانم باردار باید گربه اش رو رد کنه؟
خیر. این یک باور غلط شایع است. خطر اصلی توکسوپلاسموز در بارداری، انتقال مادرزادی (از مادر به جنین) است، ولی این فقط در صورتی اتفاق میفتد که مادر برای اولین بار در طول بارداری به توکسوپلاسما آلوده شود (Primary Infection). اگه مادر قبلا (قبل از بارداری) به توکسوپلاسما آلوده شده باشد و IgG مثبت داشته باشد، ایمنی مادام العمر دارد و جنین محافظت میشود. توصیه ها برای خانم باردار: ۱) تست سرولوژی توکسوپلاسما (IgG و IgM) در ابتدای بارداری. ۲) تمیز کردن ظرف خاک گربه را به فرد دیگری بسپارید. ۳) اگه مجبورید خودتان ظرف خاک را تمیز کنید، دستکش یکبار مصرف بپوشید و بلافاصله بعد از اتمام، دست ها را با آب و صابون بشویید. ۴) ظرف خاک گربه را روزانه تمیز کنید (اووسیست ها ۱ تا ۵ روز بعد از دفع عفونی زا میشوند). ۵) از خوردن گوشت خام یا نیم پز جددا خودداری کنید.
❓ علائم توکسوپلاسموز در گربه چیه؟
اکثر گربه های آلوده (بیش از ۹۰ درصد) کاملا بدون علامت هستند. در گربه های جوان یا با نقص ایمنی (FeLV، FIV): اسهال خفیف تا متوسط، بی اشتهایی، بی حالی، تب. درگیری چشمی: یووئیت (التهاب عنبیه) که با قرمزی چشم، کدری قرنیه و تغییر رنگ عنبیه دیده میشود. درگیری عصبی (نادر): تشنج، آتاکسی، فلج. درگیری تنفسی: پنومونی (ذات الریه). نکته: گربه سالم و بالغ، حتی با وجود آلودگی، معمولا هیچ علامتی نشان نمیدهد.
❓ درمان توکسوپلاسموز در گربه چیه؟
درمان دارویی: کلیندامایسین (Clindamycin) با دوز ۱۰ تا ۲۰ میلی گرم برای هر کیلوگرم هر ۱۲ ساعت خوراکی برای ۱۴ تا ۲۸ روز. این دارو روی تاکی زوئیت ها (فرم فعال و تکثیرشونده) موثر است، ولی روی کیست های نسجی (برادی زوئیت ها) بی اثر است. بنابراین درمان، انگل را از بدن ریشه کن نمیکند. درمان برای گربه های با علائم بالینی (یووئیت، اسهال، علائم عصبی) توصیه میشود. گربه های بدون علامت نیاز به درمان ندارند. پیش آگهی: در گربه های با ایمنی سالم، خوب. در گربه های با نقص ایمنی، محافظه کارانه.
❓ آیا توکسوپلاسموز در سگ هم دیده میشه؟
بله. سگ هم مانند انسان، میزبان واسط (Intermediate Host) توکسوپلاسما است. آلودگی در سگ ها شایع است، ولی بیماری بالینی نادر. علائم در سگ (معمولا در توله ها یا سگ های با نقص ایمنی): تب، بی حالی، لنفادنوپاتی، اسهال، علائم تنفسی (پنومونی)، علائم عصبی (تشنج، آتاکسی). سگ ها برخلاف گربه ها، اووسیست دفع نمیکنند و نمیتوانند توکسوپلاسموز را به انسان یا حیوانات دیگر منتقل کنند.
🐾 نیاز به مشاوره دامپزشکی داری؟
همین حالا مشاوره بگیر