امیرحسین مرادی
دکتر سارا احمدی
دکتر نگار آزموده
همین حالا مشاوره دامپزشکی آنلاین بگیرید
مشاهده مشاوران

هیپوگلیسمی در سگ و گربه | علل، علائم و درمان اورژانسی افت قند خون

خلاصه: هیپوگلیسمی (افت قند خون زیر ۶۰ mg/dL) یه اورژانس متابولیک شایع در توله‌های نژاد کوچک، سگ‌های شکاری (هیپوگلیسمی فعالیتی)، و بیماران دیابتی تحت درمان با انسولین (اور دوز) است. گلوکز سوخت اصلی مغزه و بدون اون، نورون‌ها ظرف چند دقیقه آسیب می‌بینن. علائم: لرزش، آتاکسی، گیجی، <a href="/disease/seizure-dog-cat/">تشنج</a>، کما. شایع‌ترین علل در سگ: توله‌های نژاد کوچک (هیپوگلیسمی نوزادی)، انسولینوما (تومور ترشح‌کننده انسولین)، هیپوگلیسمی فعالیتی (Hunting Dog Hypoglycemia)، سپسیس، نارسایی کبد، بیماری آدیس

توله یورکشایر ۳ ماهه‌تون که امروز صبح یه کم بی‌اشتها بود و غذاش رو کامل نخورد، الان یهو بی‌حال و گیج شده، لرزش داره، و ناگهان شروع به تشنج کرده. یا سگ شکاری‌تون که بعد از ۴ ساعت دویدن توی مزرعه، دیگه نمی‌تونه راه بره، گیج و منگ به نظر می‌رسه و تلوتلو می‌خوره. اینا علائم کلاسیک هیپوگلیسمی (Hypoglycemia) هستن — افت قند خون زیر ۶۰ mg/dL. گلوکز (قند) سوخت اصلی و تقریباً انحصاری مغزه. برخلاف عضلات که می‌تونن از اسیدهای چرب آزاد (FFA) برای انرژی استفاده کنن، مغز تقریباً بطور کامل به گلوکز وابسته‌ست (در شرایط گرسنگی طولانی، کتون‌بادی‌ها می‌تونن تا ۶۰-۷۰٪ نیاز مغز رو تامین کنن). ذخایر گلیکوژن کبد فقط برای ۴-۶ ساعت گلوکز مغز رو تامین می‌کنه. بعد از اتمام گلیکوژن، گلوکونئوژنز (ساخت گلوکز از اسیدهای آمینه، لاکتات و گلیسرول) شروع می‌شه. اگه گلوکونئوژنز هم fail بشه (نارسایی کبد، توله‌های با ذخایر کم، سپسیس)، قند خون بسرعت افت می‌کنه و نورون‌ها از گرسنگی می‌میرن. بیاین این اورژانس متابولیک رو عمیق بررسی کنیم.

پاتوفیزیولوژی و علل هیپوگلیسمی

۱. هیپوگلیسمی نوزادی و توله‌های نژاد کوچک (Transient Juvenile Hypoglycemia)

شایع‌ترین علت در توله‌های نژاد اسباب‌بازی و مینیاتوری (یورکشایر تریر، چیهواهوا، پودل اسباب‌بازی، پامرانین). این توله‌ها نسبت سطح بدن به حجم (Surface-to-Volume Ratio) بالایی دارن و گرمای زیادی از دست می‌دن ← متابولیسم بالا برای حفظ دما ← مصرف سریع گلوکز. از طرفی، ذخایر گلیکوژن کبد و عضلاتشون بسیار محدوده و گلوکونئوژنز کبدیشون نابالغه. یه دوره کوتاه بی‌اشتهایی (حتی ۶-۸ ساعت) یا استرس (حمام، واکسیناسیون، جابجایی) می‌تونه باعث افت شدید قند بشه.

۲. انسولینوما (Insulinoma) — تومور ترشح‌کننده انسولین

تومور سلول‌های بتای پانکراس که بطور خودمختار و بدون توجه به سطح گلوکز خون، انسولین ترشح می‌کنه. انسولین بالا باعث ورود گلوکز به سلول‌ها، مهار گلیکوژنولیز (شکستن گلیکوژن)، و مهار گلوکونئوژنز می‌شه ← هیپوگلیسمی شدید. در سگ‌های مسن (میانگین ۹-۱۰ سال)، بخصوص نژادهای بزرگ (گلدن رتریور، لابرادور، ژرمن شپرد، ایرلندی ستر). تشخیص با Triad ویپل: ۱) علائم هیپوگلیسمی، ۲) گلوکز خون زیر ۶۰ mg/dL، ۳) بهبود علائم با تجویز گلوکز. انسولین بالا در زمان هیپوگلیسمی (Insulin:Glucose Ratio بالای ۳۰) تشخیص رو تایید می‌کنه.

۳. هیپوگلیسمی فعالیتی (Hunting Dog Hypoglycemia / Exertional Hypoglycemia)

در سگ‌های شکاری (پوینتر، ستر، رتریور) بعد از فعالیت شدید و طولانی (۲-۴ ساعت دویدن). مکانیسم: مصرف بالای گلوکز توسط عضلات + تخلیه گلیکوژن کبد + کاهش گلوکونئوژنز (چون جریان خون کبدی حین ورزش کم می‌شه).

۴. اور دوز انسولین در بیماران دیابتی

در سگ و گربه تحت درمان با انسولین (دیابت شیرین). علل: دوز خیلی بالا، صاحب اشتباهی انسولین رو ۲ بار تزریق کرده، یا حیوون بعد از تزریق انسولین غذا نخورده.

۵. سایر علل

  • نارسایی کبد: کاهش گلوکونئوژنز و ذخایر گلیکوژن.
  • بیماری آدیسون: کمبود کورتیزول (کورتیزول اثر ضد انسولین داره).
  • سپسیس (Sepsis): افزایش مصرف گلوکز توسط باکتری‌ها و سلول‌های التهابی.
  • تومورهای خارج پانکراسی (Paraneoplastic): تولید IGF-2 توسط تومورهای بزرگ شکمی.

علائم بالینی (بر اساس شدت کاهش قند)

هیپوگلیسمی خفیف (۶۰-۴۵ mg/dL)

هیپوگلیسمی متوسط (۴۵-۳۰ mg/dL)

  • آتاکسی (عدم تعادل)، گیجی، ضعف شدید، میدریاز (مردمک گشاد).

هیپوگلیسمی شدید (زیر ۳۰ mg/dL)

  • تشنج، استوپور، کما، مرگ.

درمان اورژانسی

درمان در خونه (برای صاحب آگاه و آموزش‌دیده)

  • اگه حیوون هوشیاره و می‌تونه قورت بده: محلول قندی (شربت ذرت، عسل، یا آب‌قند) روی لثه‌ها بمالین. ۱-۲ میلی‌لیتر به ازای هر کیلوگرم. جذب از مخاط دهان سریعه.
  • اگه تشنج داره یا بیهوشه: هیچی توی دهان نریزین (خطر آسپیراسیون)! سریعاً به دامپزشکی برسونین.

درمان بیمارستانی

  • بولوس دکستروز ۵۰٪: ۰.۵-۱ ml/kg رقیق شده با سالین (۱:۱) بصورت آهسته وریدی.
  • انفوزیون مداوم دکستروز ۵٪: برای حفظ قند خون بعد از بولوس.
  • گلوکاگون: در انسولینوما (باعث آزادسازی گلوکز از کبد می‌شه).

چه زمانی فوراً به دامپزشک مراجعه کنیم؟

  • توله نژاد کوچک با لرزش و بی‌حالی بعد از چند ساعت نخوردن غذا.
  • تشنج، گیجی، کما در هر سنی.
  • سگ دیابتی که بعد از تزریق انسولین دچار لرزش و گیجی شده.
  • سگ شکاری که بعد از فعالیت شدید نمی‌تونه راه بره.

مطالب مرتبط

سوالات متداول

❓ چرا توله های نژاد کوچک هیپوگلیسمی میگیرن و چطور پیشگیری کنم؟

توله های نژاد اسباب بازی و مینیاتوری مثل یورکشایر تریر، چیهواهوا، پودل اسباب بازی و پامرانین به چند دلیل مستعد هیپوگلیسمی هستن: ۱) ذخایر گلیکوژن کبد و عضلاتشون بسیار محدوده. ۲) گلوکونئوژنز کبدیشون نابالغه و نمیتونه در زمان گرسنگی گلوکز کافی بسازه. ۳) نسبت سطح بدن به حجمشون بالاست و گرمای زیادی از دست میدن، بنابراین متابولیسم پایه بالایی دارن و گلوکز رو سریع مصرف میکنن. پیشگیری: وعده های غذایی کوچک و مکرر (هر ۴-۶ ساعت)، اجتناب از گرسنگی طولانی، کنترل دما (محیط گرم)، کاهش استرس. همیشه شربت ذرت یا عسل در خونه داشته باشین.

❓ انسولینوما (Insulinoma) در سگ چیه و چطور تشخیص داده میشه؟

انسولینوما یه تومور عملکردی سلول های بتای پانکراس (لوزالمعده) است که بطور خودمختار و بدون توجه به سطح گلوکز خون، انسولین ترشح میکنه. این تومور معمولا بدخیم (کارسینوم) با متاستاز به کبد و غدد لنفاوی منطقه ای است. در سگ های مسن (میانگین ۹-۱۰ سال) و نژادهای بزرگ (گلدن رتریور، لابرادور) شایع تره. تشخیص با Triad ویپل: ۱) علائم نوروگلیکوپنیک (لرزش، تشنج، گیجی)، ۲) گلوکز خون زیر ۶۰ میلی گرم در دسی لیتر، ۳) بهبود علائم با تجویز گلوکز. تایید با اندازه گیری همزمان انسولین و گلوکز (نسبت انسولین به گلوکز بالای ۳۰). درمان: جراحی (پانکراتکتومی نسبی)، درمان دارویی (دیازوکساید، پردنیزولون)، رژیم غذایی مکرر.

❓ به سگ دیابتی ام انسولین زدم ولی غذا نخورد. چیکار کنم؟

این یه سناریوی خطرناکه. اگه انسولین رو زدین ولی سگ غذا نخورد، انسولین همچنان اثرش رو میذاره و قند خون رو پایین میاره بدون اینکه گلوکز از غذا وارد خون بشه. نتیجه: هیپوگلیسمی شدید. اقدامات: ۱) سعی کنین با غذای خوشمزه (کنسرو، مرغ آب پز) سگ رو به خوردن تشویق کنین. ۲) اگه نمیخوره، فورا مقدار کمی شربت ذرت یا عسل روی لثه ها بمالین (۱ میلی لیتر به ازای هر کیلوگرم). ۳) سریعا به دامپزشک مراجعه کنین — سگ ممکنه نیاز به تزریق وریدی دکستروز داشته باشه. ۴) هرگز دوز دوم انسولین نزنین تا وقتی که سگ غذا خورده باشه. قانون طلایی: اول غذا، بعد انسولین.

❓ هیپوگلیسمی فعالیتی در سگ های شکاری چیه؟

هیپوگلیسمی فعالیتی یا Exertional Hypoglycemia در سگ های شکاری مثل پوینتر، ستر و رتریور بعد از فعالیت شدید و طولانی (۲-۴ ساعت دویدن و شکار) اتفاق میفته. مکانیسم: ۱) مصرف بالای گلوکز توسط عضلات فعال. ۲) تخلیه ذخایر گلیکوژن کبد. ۳) کاهش گلوکونئوژنز (چون جریان خون کبدی حین ورزش کاهش پیدا میکنه). علائم: ضعف، آتاکسی (تلوتلو خوردن)، گیجی، فروپاشی. پیشگیری: تغذیه با کربوهیدرات پیچیده ۲-۴ ساعت قبل از شکار، و تغذیه مکرر حین فعالیت (تشویقی های پرکربوهیدرات هر ۱-۲ ساعت).

❓ آیا هیپوگلیسمی در گربه هم دیده میشه؟

بله، ولی در گربه ها بسیار نادرتر از سگ هاست. شایع ترین علت هیپوگلیسمی در گربه: ۱) اور دوز انسولین در گربه های دیابتی (شایع ترین). ۲) انسولینوما (بسیار نادر). ۳) سپسیس. ۴) نارسایی کبد (لیپیدوز کبدی). ۵) بچه گربه های شیرخوار با گرسنگی طولانی. علائم مشابه سگ هاست: لرزش، آتاکسی، تشنج. درمان: دکستروز وریدی و درمان علت زمینه ای. نکته: در گربه ها، هیپوگلیسمی ناشی از اور دوز انسولین میتونه با <a href='/disease/seizure-dog-cat/'>تشنج</a> مقاوم تظاهر کنه.

🐾 نیاز به مشاوره دامپزشکی داری؟

همین حالا مشاوره بگیر